ΑΝΔΡΕΑΣ ΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΣ: Αποχαιρετισμός σε έναν Αλληλέγγυο

Η πολιτική κηδεία γίνεται την Τρίτη 24/1, ώρα 1 μμ, στο Α’ Νεκροταφείο Πάτρας

Το Κίνημα Κοινωνικής αλληλεγγύης μαζί και η αγαπημένη του σύζυγος Ελένη Θεοδωρή με τα παιδιά τους Μυρτώ και Θοδωρής, αποχαιρετούμε σήμερα τον Ανδρέα Αθανασόπουλο, γεννημένο το 1949 στη Μερόπη Μεσσηνίας. Ο Αντρέας από το 1964 μέχρι το 1990 έζησε στην Αθήνα, για να εγκατασταθεί στη συνέχεια στην Πάτρα, που έγινε η δεύτερη πατρίδα του.

Υπήρξε ένας άνθρωπος ξεχωριστός. Στην Αθήνα έγραψε την δική του πορεία, πάντα δραστήριο μέλος της Αριστεράς. Και ερχόμενος στην Πάτρα άφησε κι εδώ έντονο το πολιτικό του αποτύπωμα στην Αριστερά και κυρίως στο κίνημα της κοινωνικής αλληλεγγύης.

Θα μιλήσω για αυτήν την δεύτερη συμμετοχή του, μέσα από γεγονότα και δράσεις στις οποίες ανελλιπώς συμμετείχε. Κι ας είναι αυτά και ένας ακόμη αποχαιρετισμός του από την Κίνηση Υπεράσπισης Προσφύγων και Μεταναστών/τριών Πάτρας.

Ο Αντρέας ήταν από τα ιδρυτικά μέλη της Κίνησης που δημιουργήθηκε εκεί γύρω στα 2006 και συμμετείχε σε όλες τις δράσεις αλληλεγγύης και αντιρατσισμού. Ο καταυλισμός της οδού Ευρώτα στον Μείλιχο έχει ήδη προ πολλού δημιουργηθεί. Αφγανοί, Μπαγκλαντεσιανοί, Πακιστανοί, κάποιοι Παλαιστίνιοι ζουν σε άθλιες συνθήκες μέσα σε πρόχειρες καλυβούλες και υπό συνεχή τρομοκρατία. Ο πληθυσμός τους έφτασε και τα 1000 άτομα. Ταυτόχρονα και άλλες αντιρατσιστικές και αλληλέγγυες κινήσεις δημιουργούνται. Η Κίνηση ενάντια στο Ρατσισμό και τη Φασιστική Απειλή, η Κίνηση Απελάστε το Ρατσισμό και άλλες αντιεξουσιαστικές ομάδες. Μόνο, όμως, η Κίνηση τροφοδοτεί συστηματικά τον καταυλισμό με τρόφιμα και ρούχα, προσφέρει πρώτες βοήθειες υγείας, υποστηρίζει διαδικασίες νοσοκομειακής περίθαλψης και αιτήσεων ασύλου.

Όταν την επόμενη χρονιά (2007) δημιουργείται ο σύλλογος «Η Πόλις Εάλω» από κατοίκους και καταστηματάρχες της περιοχής του καταυλισμού, η Κίνηση έχει το καθήκον να αντιμετωπίσει τις απειλές τους με τα ρατσιστικά δημοσιεύματά τους, τις καθημερινές εκπομπές πληρωμένων τοπικών ΜΜΕ, τις προσφυγές τους στο Πολεοδομικό.

Θυμάμαι τον Αντρέα με την παρέα του να ζυμώνουν και να φουρνίζουν εκατοντάδες φρατζόλες ψωμιού, χιλιάδες βουτήματα και κουλούρια στο φούρνο του συντρόφου μας Λάμπρου. Να ψήνουν εκατοντάδες αυγά. Και μετά στο Στέκι της Κίνησης να συσκευάζουν τα κουλούρια σε σακούλες, να μοιράζουν το ρύζι και τα φασόλια για να ετοιμάσουν 500, 600, 800 τσάντες με τρόφιμα πρώτης ανάγκης. Και μετά μια φορά τη βδομάδα, κάθε Σάββατο μέσα στον καταυλισμό να τις μοιράζουν. Ο Αντρέας να πρωτοστατεί, ήρεμος και στωικός, στο να βάλει τους νεαρούς και ατίθασους πρόσφυγες στη σειρά. Να χάνεται ανάμεσά τους, σαν ένας από τους ίδιους, σαν δικός τους άνθρωπος. (Τον βοηθούσε, βλέπετε, και το μελαψό του χρώμα, όπως τον πείραζαν με αγάπη οι φίλοι του). Να επαναφέρει με ευγένεια και αγάπη στη σειρά όποιον πρόσφυγα ξέφευγε και κυρίως να αντιμετωπίζει με κατανόηση όποιον κατάφερνε να πάρει και δεύτερη ακόμη και τρίτη τσάντα. Κι όταν κάποια μέλη της Κίνησης τον παρατηρούσαν για έλλειψη αυστηρότητας, ο Αντρέας Αθανασόπουλος απαντούσε με εκείνο το πλατύ χαμόγελο και το βροντερό του γέλιο.

Ιστορικές έχουν μείνει οι αντιρατσιστικές διαδηλώσεις (2008) μεταναστών και αλληλέγγυων – αντιεξουσιαστών προς το κέντρο της πόλης, στις οποίες ο Αντρέας Αθανασόπουλος συμμετέχει σε πλήρη παραλλαγή ανάμεσα στους μελαψούς πρόσφυγες.

Ο καταυλισμός έζησε μέχρι τις 12 Ιούλη 2009, που Νομαρχία και Αστυνομία τον κατεδάφισαν και ό,τι απέμεινε το πυρπόλησαν. Κράτησε πάνω από 10χρόνια και έγινε σύμβολο θετικό και αρνητικό της πόλης. Σύμβολο της κοινωνικής αλληλεγγύης αλλά και του σκληρού ρατσισμού. Μετά την κατεδάφισή του πρόσφυγες και μετανάστες βρίσκουν καταφύγιο στα εργοστάσια Πειραϊκή – Πατραϊκή, ΑΒΕΞ και Λαδόπουλου.

Ο Αντρέας Αθανασόπουλος υπήρξε η ζωντανή ιστορία του κινήματος αλληλεγγύης που αναπτύχθηκε μετά το 2005 και συνεχίζει ακόμη τη δράση του, με πολλά από τα παλιά μέλη, αλλά και ακόμη περισσότερα νέα.

Κι η συμμετοχή του αυτή, τώρα που απέδρασε στους ουρανούς, του δίνει το δικαίωμα να γίνει εκεί πάνω ο εκπρόσωπος των απανταχού αλληλέγγυων. Όταν, λοιπόν, σύντροφε Αντρέα Αθανασόπουλε, συναντήσεις εκεί στο Υπερπέραν το Θεό, εσύ που έζησες από πρώτο χέρι την αθλιότητα της προσφυγιάς, ζήτησέ του να πάτε μια βόλτα στα σύνορα, να ταξιδέψετε στη θάλασσα του Αιγαίου, να επισκεφτείτε τα camp και τους καταυλισμούς. Δείξε του πόσο ο κόσμος του, ο κόσμος μας, είναι γεμάτος αδικίες και ανισότητες. Μίλησέ του και για τα εμπόδια που υψώνουν οι κάθε λογής εξουσίες απέναντι στους αλληλέγγυους. Πες τα με τον πράο τρόπο σου, το μειλίχιο ύψος σου, με το πλατύ σου χαμόγελο.

Και αν καταλάβεις πως σε άκουσε, ζήτησέ του να καπνίσετε κι ένα τσιγάρο. Δεν μπορεί, θα έχεις μαζί σου, ποτέ δεν τα αποχωρίστηκες. Κι αν δεν σε ακούσει, ή καταλάβεις πως δεν χαμπαριάζει τι του λες, μην στενοχωριέσαι. Οι φίλοι σου, εδώ που μείνανε θα συνεχίσουν… όσο αντίξοες κι αν είναι οι συνθήκες.

Οι φωτογραφίες προέρχονται από τα αρχεία: Ανδρέα Βγενόπουλου, Πέτρου Χάλκου. Γιάννη Λάμπρου, Γιώργου Νταφλού.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
Advertisement

Ολύμπιος Δαφέρμος: Μια ζωή στο περιθώριο. Κριτική στο Ρομανό Τσορουπέ (Τσιγγάνικη φτώχεια) στην Εφ συν, 12/11/22

Διάβασα το βιβλίο του Β. Χριστόπουλου με ιστορίες που αναφέρονται στους Ρομά και συγκινήθηκα βαθιά. Με τον Βασίλη υπήρξαμε συναγωνιστές στο αντιδικτατορικό φοιτητικό κίνημα. Τότε που οι ελπίδες για μια ανθρώπινη και ελεύθερη ζωή για όλους ανεξαιρέτως τους ανθρώπους, ήταν ζωντανές και μας κατέκλυζαν σε κάθε μας ενέργεια, σε κάθε μας δράση, κάτω από την βίαιη και απάνθρωπη συμπεριφορά των αρματοφόρων δικτατόρων. Ο Βασίλης, επί πλέον, συνελήφθη τον Φεβρουάριο του 1973 και δικάστηκε μαζί με άλλους 10 φοιτητές από χουντικό δικαστήριο,. Έζησε έτσι από πολύ κοντά τόσο την αθλιότητα και βαρβαρότητα των μηχανισμών καταστολής, όσο και την παρωδία της τότε δικαιοσύνης. Κατόπιν του διακόπηκε η αναβολή στράτευσης λόγω σπουδών και κατετάγη στο στρατό. Οι περιπέτειες του αυτές δεν στάθηκαν ικανές να του αλλάξουν το αξιακό του σύστημα. Εκείνο της κοινωνικής ευαισθησίας. Δεν κατάφεραν να αναπροσανατολίσουν τον τρόπο με τον οποίο θεάται τον κόσμο.. Αυτές οι σκέψεις μου ήρθαν στο μυαλό διαβάζοντας το βιβλίο του. Μεγάλη ήταν η χαρά μου που μετά από τόσα χρόνια – είχαμε να συναντηθούμε από τα φοιτητικά μας χρόνια – τον ξανάβρισκα δίπλα στους καταπιεσμένους και περιθωριοποιημένους ανθρώπους όπως οι Ρομά και οι πρόσφυγες. Για τους τελευταίους κάνει ότι μπορεί στη Πάτρα για να τους βοηθήσει να αντιμετωπίσουν το μαρτύριο που ζουν.
Τους πρώτους, με το βιβλίο του τους βγάζει από την αφάνεια και την πλήρη απαξίωση. Αποτυπώνει την δύσκολη ζωή τους και την απέραντη φτώχεια τους δίχως μελοδραματισμούς, άσχημους χαρακτηρισμούς ή ειρωνείες. Αναδεικνύει τις καθημερινές δυσκολίες, τους αγώνες και τις αγωνίες τους καθιστώντας συμπαθείς τους αγωνιστές αυτούς της ζωής που δεν «ακουμπούν» πουθενά για να επιβιώσουν. Κανείς δεν τους δίνει το χέρι. Ούτε καν το κράτος. Όπως λέει ένας ήρωας ενός διηγήματος του, το κράτος ασχολείται μαζί τους μόνο με την αστυνομία. Μόνοι τους, από το περιθώριο που τους έχει καταδικάσει η πολιτεία και η κοινωνία, αγωνίζονται σκληρά για τα αυτονόητα. Πότε παραβιάζοντας τους νόμους και πότε προσπαθώντας να τους σεβαστούν. Πάντα με δυσκολίες. Με τη ζητιανιά κυρίαρχο τρόπο επιβίωσης, ακόμη και για όσους αγωνίστηκαν να ξεφύγουν. Καθιστά επίσης με τα κείμενά του ακόμη πιο ορατό ότι η κρίση, κάθε κρίση, πλήττει πρώτα και κύρια τους πιο αδύναμους της κοινωνίας, πάντα.
Μέσα από τα διηγήματα του βιβλίου, που αν δεν είναι εντελώς αληθινές ιστορίες πατούν στην πραγματικότητα των Ρομά, που φαίνεται να την έχει κατανοήσει σε βάθος, αναδεικνύεται η ποικιλομορφία αυτών των ανθρώπων όπως και κάθε κοινωνικής ομάδας. Οι Ρομά δεν είναι ένα πράγμα. Υπάρχουν πατεράδες που, μπροστά στην αδυναμία τους να θρέψουν τα παιδιά τους, τα νοικιάζουν ή τα πωλούν προκειμένου να επιβιώσουν και οι ίδιοι και εκείνα, και άλλοι, που τους αφοσιώνονται μια ζωή, όπως ο πατέρας που ζει με το γιο με νοητική στέρηση, βρίσκοντας τρόπους να τον υποστηρίξει που θα τους ζήλευαν πολλοί εγγράμματοι… Το βιβλίο φέρνει στην επιφάνεια τους ρομά όχι σαν ένα θολό και θαμπό σύνολο που δεν μας αφορά και που αποδίδουμε στο σύνολό του κοινά χαρακτηριστικά, αλλά σαν ανθρώπους που έχουν δικές τους – του δικού τους πολιτισμού – αλλά και κοινές με μας τους ‘μπαλαμιούς’ αγωνίες, προσδοκίες, ανησυχίες και ελπίδες και που καθένας από αυτούς μπορεί να έχει τη δική του προσωπικότητα, ζυμωμένη με τα βιώματά του, αλλά κάποιες φορές και ξεπερνώντας τα. Μας βοηθά θεωρώ να ξεπεράσουμε τα στερεότυπα που έχουμε για τους Ρομά και να τους δούμε όπως βλέπουμε κάθε κοινωνική ομάδα που έχει την αποδοχή μας.
Πόσο αλήθεια διαφέρουν οι κακές πρακτικές μας από τις κακές πρακτικές των χαρακτήρων του Χριστόπουλου; Λέμε ότι οι Ρομά κλέβουν. Οι άνθρωποι της δικής μας ράτσας δεν κλέβουν; Οι κρατικοδίαιτοι ολιγάρχες (βλέπε ηλεκτρική ενέργεια, δάνεια, φοροδιαφυγή, τράπεζες κ.α.) και κάποιοι πολιτικοί δεν κλέβουν; Και κλέβουν τεράστια ποσά. Οι Ρομά μπροστά τους είναι ψιλικατζήδες. Σε μια κοινωνία που διδάσκει το βόλεμα και την κλεψιά, γιατί άραγε να τα βάζουμε με τους Ρομά;
Μη έχοντας ασχοληθεί με αυτή την περιθωριοποιημένη κοινωνική ομάδα είχα μείνει κι εγώ στα στερεότυπα της παιδικής μου ηλικίας. Αφού διάβασα το βιβλίο του Χριστόπουλου, όταν πια συναντώ στο δρόμο Ρομά τους κοιτάζω με άλλο μάτι.
Ολύμπιος Δαφέρμος

(Δημοσιεύτηκε στην Εφημερίδα των Συντακτών 12-11-22)
https://www.efsyn.gr/nisides/366676_mia-zoi-sto-perithorio

Ανοιχτές Πολυγλωσσικές και Πολυθρησκευτικές Κοινωνίες σε ακμή: Το παράδειγμα της Σμύρνης και τα διδάγματα για το σήμερα.

Παραθέτω την ομιλία που εκφώνησα στην εκδήλωση της Εταιρεία Αχαϊκών Σπουδών και της Εφορείας Αρχαιοτήτων Αχαΐας, της 26ης Οκτωβρίου, για τα 100 χρόνια από την Μικρασιατική Καταστροφή:

Ζούμε σε μια Ευρώπη, σε μια Ελλάδα που κυριαρχεί το έθνος-κράτος και η μοναδική αλήθεια του εθνικού του λόγου. Με την βοήθεια του παραδείγματος της πολυγλωσσικής, πολυθρησκευτικής και πολυεθνικής Σμύρνης, σήμερα που τα εθνικά μας κράτη αισθάνονται ισχυρά, καθώς έχουν ήδη οικοδομήσει μια στέρεη εθνική συνείδηση και μια ισχυρή ταυτότητα… , ίσως μπορούμε να κάνουμε μια μικρή υπέρβαση: Να φανταστούμε τον κόσμο και έξω από τον πολιτικό σχηματισμό του ομογενοποιημένου έθνους-κράτους, και πέρα από την αλήθεια του μοναδικού εθνικού λόγου του.
Αυτό το θέμα διερευνά και ο καθηγητής κοινωνιογλωσσολογίας Αργύρης Αρχάκης στο βιβλίο του «Από τον εθνικό στον μετά – εθνικό λόγο» με υπότιτλο, «Μεταναστευτικές ταυτότητες και κριτική εκπαίδευση», και θέτει μια σειρά από ζητήματα…
Ο Αρχάκης παίρνει ξεκάθαρη θέση για το πώς η ελληνική πολιτεία και η κρατική εκπαίδευση καλλιέργησαν, κατασκεύασαν επί της ουσίας, τον μοναδικό λόγο και γιατί αποτέλεσμα αυτού είναι να αντιμετωπίζεται ο κάθε «ξένος» σαν κάτι διαφορετικό και αλλότριο.
Στο βιβλίο του δεν επιδιώκει να διερευνήσει ποια είναι η πολιτική και κοινωνιολογική ερμηνεία αυτής της πραγματικότητας ούτε το πώς ιστορικά εξελίχτηκε αυτή, αλλά τι θεωρείται «αλήθεια» (π.χ. εθνικός λόγος) σε μια δεδομένη κοινωνικο-πολιτισμική συγκυρία. Και πώς αυτή η ερμηνεία, αυτή η ανάγνωση, μάς βοηθά να «διαβάσουμε» καλύτερα τον σύνθετο, πολύμορφο και ρευστό κόσμο στον οποίο ζούμε.

Σήμερα, ενώ ζούμε σε μια Ευρώπη, σε μια Ελλάδα όπου κυριαρχεί το έθνος κράτος και η μοναδική αλήθεια του εθνικού του λόγου, οι συνεχείς μεταναστεύσεις παλιότερα από Αλβανία και πρώην Σοβιετικές χώρες και τα τελευταία χρόνια από Ασία και Αφρική, ρηγματώνουν το ιδανικό του ομογενοποιημένου έθνους – κράτους.
Τούτων δοθέντων, λοιπόν, με αφορμή το 1922 και τα 100 χρόνια από την Μικρασιατική καταστροφή, είναι ίσως ευκαιρία να ανοίξει ο δρόμος ενός αναστοχασμού με κατεύθυνση να διερευνήσουμε: υπάρχει δυνατότητα ενός μετα-εθνικού λόγου, που θα επιτρέπει προοπτικές συνάντησης και μείξης των γλωσσών και των πολιτισμών όλων των μελών μιας κοινωνίας; Ενός μετα-εθνικού λόγου, αντίλογου και αντίπαλου προς τον μοναδικό εθνικό λόγο και τις αλήθειες του;

Δεν είναι μόνο το παράδειγμα της τότε ακμάζουσας Σμύρνης που θα οδηγήσει τη συζήτησή μας αλλά και παραδείγματα άλλων πόλεων.
Η Σμύρνη, όμως υπήρξε εμβληματική. Ήταν μια από τις τελευταίες μεγάλες πολυγλωσσικές, πολυθρησκευτικες, και με μια σημερινή έννοια, πολυεθνικές πόλεις. Μια ανοιχτή κοινωνία σε ακμή, που οι πληθυσμοί ζούσαν σε αρμονία, κι αν κάτι τους δηλητηρίαζε, μιλάμε για πριν το 1914, δεν ήταν οι γλώσσες και οι θρησκείες, αλλά κάτι άλλο… θα πούμε παρακάτω περισσότερα.

Βρισκόμαστε πριν τους θρησκευτικούς και εθνικούς ανταγωνισμούς. Που στην ευρύτερη περιοχή Μακεδονίας, Μικράς Ασίας άρχισαν στις αρχές του 20ου αι. Ξεκίνησαν με τον λεγόμενο Μακεδονικό αγώνα, στη συνέχεια με τους Βαλκανικούς πολέμους για να κορυφωθούν με το Α’ Π. Π. και κυρίως τη Διάσκεψη του Παρισιού (1919) και τη συνθήκη των Σεβρών (1920). Με βάση αυτές τις διεθνείς συνθήκες η Ελλάδα ως τοποτηρητής των Εγγλέζων εγκαθίσταται στην Μ. Ασία για να επιχειρήσει στη συνέχεια την Μικρασιατική εκστρατεία.

Συνοπτικά πριν αναφερθούμε στη Σμύρνη, ας δούμε κάποιες πολύ οικείες μας παρόμοιες πόλεις:
Την Κωνσταντινούπολη, πρωτεύουσα της οθωμανικής αυτοκρατορίας. Τη Θεσσαλονίκη που ενσωματώθηκε το 1912 στην Ελλάδα. Το Μοναστήρι που ο ελληνικός στρατός υπό τον Κωνσταντίνο άφησε για το όνειρο της Θεσσαλονίκης. Την Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου που βέβαια είναι μια ξεχωριστή και ειδική περίπτωση.

Στην Κωνσταντινούπολη, σύμφωνα με βρετανικές εκτιμήσεις, μέχρι το 1914 κατοικούν 900 χ. με 1 εκατ. κάτοικοι. Από αυτούς 400 χ. είναι οθωμανοί τουρκόφωνοι, 300.000 Ρωμιοί, χριστιανοί ελληνόφωνοι, 150 χ. Αρμένιοι, 50 χ. Εβραίοι, 50 χ. Ευρωπαίοι.

Λόγω των πολιτικών συνθηκών μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, την εθνικοποίηση πολλών επαγγελμάτων αλλά και των σκληρών μέτρων που ακολούθησε η Τουρκία απέναντι στους Έλληνες αλλά κυρίως με τις συστηματικές διώξεις, ο αριθμός των Ρωμιών άρχισε να μειώνεται δραματικά.

Να σημειώσουμε πως με τη συνθήκη της Λωζάννης, οι Έλληνες της Κωνσταντινούπολης εξαιρέθηκαν από την ανταλλαγή πληθυσμών. Ενώ στους όρους της σύμβασης για τον ανταλλάξιμο πληθυσμό μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας χρησιμοποιήθηκε ως κριτήριο το θρήσκευμα, για την Κωνσταντινούπολη δεν γινόταν αναφορά σε Χριστιανούς που υπάγονταν στο Πατριαρχείο Κωνσταντινούπολης, αλλά προβλεπόταν ξεκάθαρα πως απαλλάσσονταν από την ανταλλαγή οι Ρωμιοί – Έλληνες.
Βέβαια, μέσα στους όρους της συνθήκης, εξαιρούνταν από την ανταλλαγή πληθυσμών όσοι κατοικούσαν στο Βιλαέτι της Κωνσταντινούπολης, συνεπώς αρκετοί Ρωμιοί που κατοικούσαν στα προάστια της Κωνσταντινούπολης κρίθηκαν ανταλλάξιμοι. Ακόμη, ανταλλάξιμοι θεωρήθηκαν όσοι εγκαταστάθηκαν στην Κωνσταντινούπολη μετά τις 30 Οκτωβρίου 1918, οι οποίοι υπολογίζεται να ήταν γύρω στις 38.000 χ..

Στη Θεσσαλονίκη, ως το 1912, η ελληνική κοινότητα παρέμενε το τρίτο συστατικό τής πόλης. Από τον συνολικό πληθυσμό των 160.000, η εβραϊκή αριθμεί 60 χ., η τουρκική κοινότητα 30 χ. και οι ελληνόφωνοι ανέρχονται σε 20 χ. Ακολουθούν οι Βούλγαροι 15 χ. Σέρβοι και Ευρωπαίοι. Στο Δεύτερο μισό του 19ου αιώνα η Θεσσαλονίκη γνώρισε, μια ταχεία αύξηση του πληθυσμού της που οφειλόταν χωρίς αμφιβολία στην έλξη που ασκούσε η πόλη, λόγω της οικονομικής της ανάπτυξης και στην εγκατάσταση αγροτικών πληθυσμών από τις γύρω περιοχές.

Και ερχόμαστε στη Σμύρνη: Σύμφωνα με την απογραφή του αγγλικού προξενείου που έγινε το 1891, η ευρύτερη περιοχή της Σμύρνης (βιλαέτι του Αϊδινίου) είχε συνολικό πληθυσμό 210.000 κ. Από αυτούς, οι Ρωμιοί ήταν 107.000, οι Οθωμανοί 52.000, οι Εβραίοι 23.000, οι Αρμένιοι 12.000, Ιταλοί 6.500, Γάλλοι 2.500, Αυστριακοί 2.200 και Άγγλοι 1.500.
Μέχρι και πριν τη Μικρασιατική Καταστροφή του ’22 η Σμύρνη (μόνο η πόλη) αριθμούσε 370.000 κατοίκους, εκ των οποίων 150.000 ήταν Έλληνες, 80.000 Οθωμανοί Τούρκοι, 55.000 Εβραίοι, 40.000 Αρμένιοι, 6.000 Λεβαντίνοι και 30.000 διάφοροι άλλοι ξένοι. Σύμφωνα με τον Τζορτζ Χόρτον, το γνωστό Αμερικανό πρόξενο της πόλης, η Σμύρνη την εποχή εκείνη ξεπερνούσε τους 500.000 κατοίκους.
Η συνεχής, μάλιστα, αύξηση των ξένων εμπόρων την κατέστησε μια από τις πιο κοσμοπολίτικες πόλεις της εποχής και οπωσδήποτε το μεγαλύτερο λιμάνι της Ανατολικής Μεσογείου. Η ανάπτυξή της σημαδεύτηκε από τα διάφορα έργα που χρηματοδοτήθηκαν, κυρίως από πλούσιους Έλληνες εμπόρους που είχαν επαφές με την Ευρώπη. Έτσι, το τελωνείο της Σμύρνης κατασκευάστηκε από τον Γουστάβ Άιφελ, αρχιτέκτονα του ομώνυμου Παρισινού Πύργου, η προκυμαία Και από Γαλλική εταιρεία με πλάκες από τη Νάπολη, ενώ το Ρολόι στην πλατεία Διοικητηρίου (Κονάκ) ήταν δώρο του Γουλιέλμου Β’. Η Ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική σε συνδυασμό με την τοπική έδωσε τον όρο «Σμυρναίικη αρχιτεκτονική».
Αναφέρεται με μεγάλη εθνική αυταρέσκεια πως επικρατούσα γλώσσα ήταν η ελληνική, πως η πόλη είχε ένα καθαρό ελληνικό χρώμα, πως οι πολιτιστικές εκδηλώσεις είχαν ελληνικό χαρακτήρα, και γι αυτό αποκαλείται από τους μεν Τούρκους ως «Γκιαούρ Ιζμίρ = Άπιστη Σμύρνη), από δε τους Ευρωπαίους Παρίσι του Λεβάντε.
Αυτά αποτελούν την επιφάνεια, τη βιτρίνα της πόλης στην οποία πράγματι κυριαρχούσε το ρωμέικο στοιχείο, αφού Ρωμιοί κατά κύριο λόγο, χωρίς να είναι μοναδικοί, είχαν στα χέρια τους μεγάλο μέρος του εμπορίου, της οικονομίας, του πλούτου.
Αν δούμε την τοπογραφία της Σμύρνης από τους λόφους του Πάγου, μέχρι τη θαυμαστή προκυμαία «Και», όλοι έχουν τη θέση τους ανάλογα με την οικονομική τους επιφάνεια και τις προτιμήσεις τους. Η προκυμαία εκτείνεται κατά την διεύθυνση Β-Ν. από τον σιδηροδρομικό σταθμό του Αϊδινίου, τη λεγόμενη Πούντα (Αλ Σατζάκ) στο βόρειο άκρο της προκυμαίας, μέχρι το παλαιό διοικητήριο (Κονάκ), στο νότιο άκρο.
Αν μετακινηθούμε ανατολικά και πιο εσωτερικά θα συναντήσουμε κατ’ αρχήν τη Ρωμέικη αριστοκρατική συνοικία με την πλατεία της Καλλιθέας (Μπέλα Βίστα).
Στη συνέχεια εκτείνεται ο «Κάτω Μαχαλάς» όπου διαμένει ο κυρίως λαϊκός χριστιανικός πληθυσμός.
Στον Κάτω Μαχαλά περιλαμβάνεται η Αρμενοσυνοικία, και σε επαφή η Εβραϊκή. Πιο ψηλά και Ανατολικά στους πρόποδες του βουνού Πάγου στον «Πάνω Μαχαλά», (ή Μπασμανέ) με θέα την κάτω πόλη και τη θάλασσα βρίσκεται το αρχαιότερο τμήμα της πόλης. Εκεί διαμένουν οι εύποροι Τούρκοι, στα δικά τους πλουσιόσπιτα. Γιατί εκεί; Είναι γνωστό πως οι Οθωμανοί αποφεύγουν τη θάλασσα και την υγρασία της. Προτιμούν τα ψηλώματα ως πλέον υγιεινά, με τον καθαρόν αέρα και την ελάχιστη υγρασία.
Υπάρχουν αντιθέσεις στη Σμύρνη; Υπάρχουν γλωσσικές, θρησκευτικές; Εθνοτικές αντιθέσεις; Πριν τους εθνικούς ανταγωνισμούς και κυρίως πριν το Α’ ΠΠ, όχι.
Καταμερισμός εργασιών και επαγγελμάτων υπάρχει, αλλά αυτός δρα χωρίς εντάσεις. Αναφέρεται ότι οι πλούσιοι Ρωμιοί έχουν υπηρέτες λαϊκούς και φτωχούς συνήθως Οθωμανούς ή Αρμένηδες. Αλλά και οι πλούσιοι Οθωμανοί, οι πλούσιοι Εβραίοι και Αρμένιοι κάνουν το ίδιο. Η λογοτεχνία αναφέρει πως υπάρχει αλληλεγγύη. Η κάθε γλωσσική ομάδα ασχολείται με τη δική της κοινότητα αλλά δεν είναι αδιάφορη για τις άλλες.

Μέχρι τις μέρες που αρχίζουν οι εθνικοί ανταγωνισμοί.
Μπορούμε να πάρουμε μια ιδέα τι ακριβώς σημαίνουν αυτοί από την περίπτωση του Μακεδονικού Αγώνα. Τον ανταγωνισμό δηλαδή του ελληνικού εθνικισμού, του Βουλγάρικου εθνικισμού και σε μικρότερο βαθμό του Σέρβικου και του Ρουμάνικου. Γνωρίζουμε τι σημαίνει, από τους αγώνες στους βάλτους των Γιαννιτσών. Και μόνο τα «Μυστικά του Βάλτου» της Πηνελόπης Δέλτα αν διαβάσει κάποιος που είναι ένα εφηβικό αλλά άκρως εθνικιστό μυθιστόρημα, κατανοεί.
Κεντρικοί ήρωες δυο παιδιά, ο Αποστόλης και ο Γιωβάν, που ριψοκινδυνεύουν τη ζωή τους για να βοηθήσουν τους πατριώτες Έλληνες Μακεδονομάχους.

Ο Μακεδονικός αγώνας μάς δείχνει καθαρά τι σημαίνει πατριωτικός αγώνας για εθνική αφύπνιση. Με το καλό ή τη βία, με το όπλο ή τη θρησκεία, τα ένοπλα τμήματα επιδιώκουν να προσεταιριστούν χωριά και αγροτικές κοινότητες που βρίσκονται σε μια προεθνική κατάσταση, που αδιαφορούν ή θεωρούν ξένη και ύποπτη κάθε εθνική διείσδυση. Που θεωρούν τους εαυτούς τους γενικά Μακεδόνες και αρνούνται να προσεταιριστούν, να δηλώσουν πίστη στο ελληνικό ή στο βουλγαρικό ή στο Σερβικό έθνος.

Κι αν ο Μακεδονικός αγώνας είχε στοιχεία ένοπλης βίας και αίματος σίγουρα ο Σμυρναίικος αγώνας έχοντας απέναντί του μόνο τους μισο-αδιάφορους Οθωμανούς δίνει τον αγώνα του με τις εφημερίδες, με τον πλούτο του Ρωμέικου στοιχείου και τα άλλα μέσα που διέθετε, χωρίς δηλαδή βία.

Τι διακρίσεις, τι αντιθέσεις υπήρχαν στη Σμυρναίικη κοινωνία; Μέσα από τη λογοτεχνία, αν και γραμμένη από την εθνική σκοπιά, όπως τα περίφημα «Ματωμένα χώματα» της Διδώς Σωτηρίου διαφαίνονται οι πραγματικές διακρίσεις και αυτές είναι οι κοινωνικές, οι ταξικές. Ο φτωχός Ρωμιός Μανόλης Αξιώτης δεν γίνεται αποδεκτός από την οικογένεια της επίσης Ρωμιάς, αλλά πλούσιας αγαπημένης του… επειδή ακριβώς είναι φτωχός. Είναι οι διακρίσεις που πάντα ενυπάρχουν στις καπιταλιστικές κοινωνίες.

Πέρα λοιπόν από αυτές τις κοινωνικές αντιθέσεις, φανερές ή λανθάνουσες, η κοινωνία της Σμύρνης ζει αρμονικά… Η πολυγλωσσία είναι το χαρακτηριστικό γνώρισμα αυτής της κοινωνίας. Όλοι μιλούν πολλές γλώσσες και όλοι συνεννοούνται με όλους.

Ας ξαναγυρίσουμε στο σήμερα. Στα ευρωπαϊκά έθνη – κράτη ο μοναδικός εθνικός λόγος, με τις συνεχείς μεταναστεύσεις και εγκαταστάσεις πληθυσμών από άλλες χώρες, δυσκολεύεται να διαχειριστεί τη νέα κατάσταση. Επειδή ακριβώς αισθάνεται πως απειλείται, χτίζει αναχώματα να προστατεύσει τη μοναδικότητα του. Θέτει όρους για την κοινωνική ένταξη, αρνείται τη διατήρηση της ξένης ταυτότητας. Επιδιώκει την αφομοίωση, την άνευ όρων ενσωμάτωση. Την άρτια εκμάθηση της εθνικής γλώσσας, της εθνικής ιστορίας αλλά και της λαϊκής κουλτούρας.
Ποια ηθοποιός πρωταγωνιστεί στην ταινία «Το ξύλο βγήκε από τον Παράδεισο»; Είναι μια από τις ερωτήσεις στις εξετάσεις για τη απόκτηση Ιθαγένειας.
Ταυτόχρονα οι μετανάστες απέναντι στον κυρίαρχο εθνικό λόγο και στις απαιτήσεις του, βιώνουν όλες τις απορρέουσες από αυτόν ανισότητες και διακρίσεις. Διακρίσεις που ίσως είναι πιο οδυνηρές από τις άλλες μόνιμες κοινωνικές διακρίσεις.
Όπως τονίζουν πολλοί ερευνητές ο εθνικός λόγος, είναι εν δυνάμει ρατσιστικός λόγος.
Αναφέρω τις πιο γνωστές μας περιπτώσεις μελετητών: Δραγώνα και Φραγκουδάκη, Τσοκαλίδου, Μπουτουλούση, Τσιάκαλος και βέβαια Αρχάκης.
Το ελληνικό κράτος, το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα καθώς υποστηρίζει και αναπαράγει με σθένος τον εθνικό του λόγο, δημιουργεί μαθητές, νέους ανθρώπους, αυριανούς πολίτες β’ κατηγορίας, με ανεπούλωτα τραύματα στις ψυχές τους.

Στο βιβλίο του ο Αργύρης Αρχάκης, επισημαίνει ότι η μάχη πρέπει να δοθεί στα σχολεία. Άλλωστε τα περισσότερα είναι μικτά. Στο εκπαιδευτικό σύστημα πρέπει να έχουν φωνή και τα άλλα παιδιά. Να παράγουν κείμενα ταυτότητας τα οποία θα δίνουν αφορμές για δραστηριότητες αναστοχασμού και ενσυναίσθησης. Και έτσι να ευαισθητοποιούνται όλοι οι μαθητές και οι μαθήτριες μιας σχολικής τάξης ώστε να σταθούν στο πλευρό των ξένων συμμαθητών τους και κριτικά απέναντι στις απορρέουσες από τον εθνικό λόγο διακρίσεις και ανισότητες.

Ίσως έφτασε η ώρα να ανοίξει ο δρόμος αναζήτησης και διερεύνησης ενός εναλλακτικού μετα-εθνικού λόγου, που θα επιτρέπει τις προοπτικές συνάντησης και μείξης γλωσσών και πολιτισμών όλων των μελών μιας σχολικής τάξης, αλλά και γενικότερα των ατόμων που συνυπάρχουν σ’ έναν κοινωνικό τόπο.
Το παράδειγμα της πολυγλωσσικής και πολυθρησκευτικής Σμύρνης ίσως να δείχνει το δρόμο. Της Σμύρνης που καταστράφηκε από έναν εθνικισμό, που έγινε όργανο του Αγγλικού ιμπεριαλισμού, και οδήγησε σε μαζικές μετατοπίσεις πληθυσμών, δηλαδή σε ξεσπιτωμούς και κυρίως σε γενοκτονίες και εθνοκαθάρσεις.
Κλείνοντας να μου επιτρέψετε να σας διαβάσω ένα απόσπασμα από το μυθιστόρημά μου «Κι εσύ Έλληνας, ρε;», που αναφέρεται όχι στη Σμύρνη, αλλά στο επίσης πολυεθνικό Μοναστήρι.

Ο μάστρο Αναστάσης περιμένοντας τον μεσιέ, ξανασκέφτεται μια ιδέα που τον τελευταίο καιρό έχει πάρει στα ζεστά και όλο τη δουλεύει στο μυαλό του. Να κτίσει ένα μεγάλο καραβανσεράι μαζί με ένα γενικό μπακάλικο. Υπάρχουν δυο έξω από το Μοναστήρι αλλά βρίσκονται στον περασμένο αιώνα.
Η Λενούσιω που μια δυο φορές το συζήτησε μαζί της συμφώνησε με ενθουσιασμό. Όταν με το καλό τα καταφέρει και το κτίσει θα βάλει τη Λενούσιω γενικό δραγουμάνο. Αυτή η ιδέα τον διασκεδάζει. Η Λενούσιω μιλάει όλες τις γλώσσες της Μακεδονίας: Γραικικά, Βλάχικα, Τούρκικα, Αρβανίτικα, Σέρβικα, Βουλγάρικα και ντόπια Μακεδονικά. Οι 3 τελευταίες μοιάζουν αλλά δεν παύουν να είναι και ξεχωριστές. Να, το σπίτι στα Σέρβικα και στα Μακεδονικά είναι κούτσα, στα Βουλγάρικα κούστα. Η μέρα στα Βουλγάρικα και στα μακεδονικά είναι ντεν και στα Σέρβικα ντιν.
Αλλά και τα Αρμένικα μπορεί και τα καταλαβαίνει μια χαρά. Ο μάστρο Αναστάσης τις μετράει και τις βρίσκει οκτώ.
-Χα, χα, η Λενούσιω γενικός δραγουμάνος στο καραβανσεράι, σκέφτεται.
-Τι γελάς, μόϊ Τάσο;
-Πώς σού ήρθε πως γελάω.
-Ακόμη και τα μουστάκια σου γέλασαν.
-Έεις μετρήσει πόσες γλώσσες κατέεις;
-Όλες.
-Τι όλες; Ξέρεις και Φρατσέζικα και Εγγλέζικα;
-Τις δικές μας. Αυτές δεν είναι δικές μας.
-Μην ξέρεις και τα Γύφτικα;
-Τι μας χρειάζονται τα Γύφτικα; Αφού οι Γύφτοι, τα καταφέρνουν μια χαρά με τις δικές μας.
-Και πόσες είναι οι δικές μας;
-Ούτε που τις έχω μετρήσει.
-Καλά μέτρα τες και πες μου.

Εντεπρενέρς: Το νέο μουσικό σχήμα της Πάτρας

Ένα μουσικό σχήμα γεννήθηκε στην Πάτρα. Η μουσική του μοιάζει με δροσερό αεράκι που φυσά απαλά πάνω από τα κεφάλια μας. Λίγο πριν γίνει η μουσική δροσούλα που θα δροσίσει την άνυδρη και διψασμένη πόλη μας. Μουσική πλασμένη από νέους ταλαντούχους μουσικούς και έναν ευαίσθητο συνθέτη και ποιητή. Έντεχνα χαμηλόφωνα τραγούδια – χωρίς κραυγές και κλισέ, με λυρικό στίχο, μοναδικές πρωτότυπες μελωδίες και μια βαθειά αισθαντική ερμηνεύτρια. Πραγματικές μουσικές δημιουργίες.

Το μουσικό σχήμα λέγεται Εντεπρενέρς και σίγουρα θα κερδίσει περίοπτη θέση… σε κάποιο μελλοντικό ΕΣΠΑ. Τους Εντεπρενέρς αποτελούν οι:

Τραγούδι: Ελένη Γκίκα, Κιθάρα: Σπύρος Μπονέλης, Κρουστά, νέι: Σέργιος Βούλγαρης, Βιολί: Ρεγγίνα Σοφού, Μπάσο: Δημήτρης Ρήγας, Μουσική/στίχοι, κιθάρα: Λεωνίδας Πανόπουλος

Ανακαλύψτε τα τραγούδια τους στις προσωπικές σελίδες των συντελεστών τους στο Face book και στο youtube. Και αφού τα απολαύσετε, κοινοποιήστε τα, διαδώστε τα. Ας συμμετάσχουμε ενεργά στο να ταξιδέψουν παντού στην Ελλάδα. Κάτι που, αργά ή γρήγορα, θα γίνει, Είπαμε, διεκδικούν θέση στο μελλοντικό ΕΣΠΑ of fame. Θα είναι κρίμα να την κερδίσουν… ερήμην μας.

Ναυάγιο:

Του Πόε ο καημός:

Κι είναι όλα όπως είναι:

Αλαφρωίσκιωτος:

https://www.facebook.com/leonidaspanopoulos

«Δεν είναι τούτο τ’ άδικο», της Φωτεινής Μυλωνά – Ραϊδη. Η παρουσίαση του βασίλειου χριστόπουλου στο Πολύεδρο.

Την Τετάρτη 21 Σεπτέμβρη στις 8 το βράδυ, στο Πολύεδρο της Πάτρας, έγινε η παρουσίαση του βιβλίου της Φ. Μυλωνά-Ραϊδη, «Δεν είναι τούτο τ’ άδικο». Μίλησαν: Κωνσταντίνος Σακαρέλος, Βασίλειος Χριστόπουλος και η συγγραφέας.

Παραθέτω ολόκληρη την ομιλία μου:

Ο τόπος που εκτυλίσσεται το μυθιστόρημα της Φωτεινής είναι το Μεσολόγγι και το Κρίκελλο Ευρυτανίας. Και ο χρόνος είναι η 8ετία 1939 με 1947:
Πρόκειται για ένα ιστορικό μυθιστόρημα για την κατοχή, την αντίσταση και τον εμφύλιο στην ελληνική επαρχία. Με αντιπροσωπευτικούς χαρακτήρες από όλο το κοινωνικό και πολιτικό φάσμα. Από τη μια αστοί, εισοδηματίες γης, δημόσιοι υπάλληλοι, βολεμένοι κατά κανόνα και συντηρητικοί. Από την άλλοι άνθρωποι λαϊκοί, μέλη της εργατικής τάξης. Και ανάμεσά τους ο συμβολαιογράφος, ο διανοούμενος Άκης, που τραβά δική του πορεία.

Τα μεγάλα γεγονότα περιγράφονται μέσα από τις μικροϊστορίες απλών ανθρώπων και όχι από τη δράση κάποιων κεντρικών πρωταγωνιστών της εποχής. Η παρουσία του Άρη για παράδειγμα προβάλει μέσα από τις αφηγήσεις απλών ανταρτών και όχι από πράξεις του ίδιου του πρωτοκαπετάνιου.
Έτσι η κατοχή, η αντίσταση, ο εμφύλιος και τα μεγάλα γεγονότα δίνονται από τη σκοπιά των από κάτω, των απλών μελών της κοινωνίας. Άλλοι συμμετέχουν στην αντίσταση με προσωπικό και οικογενειακό ρίσκο, άλλοι συνεργάζονται με τον κατακτητή και άλλοι κερδίζουν με τα μαύρα εμπόρια. Με τον τρόπο αυτό η αφήγηση γίνεται αληθοφανής, συναρπαστική αλλά και τραγική.

Οι 4 κεντρικοί χαρακτήρες, είναι 4 Μεσολογγίτες μέσης ηλικίας: ο Σάββας, ο Κλεάνθης, ο Λαυρέντης και ο Άκης.
Ας τους δούμε συνοπτικά:

Ο Σάββας: Γύρω από την οικογένειά του, τη μάνα του Παύλαινα, τις 4 αδελφές του και τη νέα γυναίκα του Ερατώ, εκτυλίσσεται η κεντρική ιστορία. Μετά τον θάνατο του πατέρα του, υπακούοντας στις κοινωνικές επιταγές της εποχής, εγκαταλείπει τις σπουδές του προκειμένου να πάρει τη θέση του «προστάτη» της οικογένειας. Με σκοπό να παντρέψει τις αδελφές και να φροντίσει την μεγάλη πατρική περιουσία σε ζώα και κτήματα.
Ο δεύτερος χαρακτήρας είναι ο Κλεάνθης, παιδικός φίλος του Σάββα. Αποτελεί πρότυπό για το Σάββα, που επηρεάζει κι ελέγχει απόλυτα τη ζωή του. Ο Κλεάνθης είναι γιος ζάμπλουτου, επώνυμου μεγαλοδικηγόρου.
Ο τρίτος χαρακτήρας είναι ο Λαυρέντης, ανώτερος δημόσιος υπάλληλος και θαυμαστής του Κλεάνθη. Μνησίκακος και σφόδρα επικριτικός, σαν χαρακτήρας, απόρροια της μετρημένης ζωής, στην οποία τον υποχρεώνει το δημοσιοϋπαλληλίκι.
Ο Άκης, είναι ο τέταρτος χαρακτήρας. Είναι ο μόνος σπουδαγμένος της παρέας, συμβολαιογράφος στο επάγγελμα. Φερτός από Αθήνα με άγνωστο παρελθόν. Ο Άκης είναι άνθρωπος γλυκόλογος, εχέμυθος, συναινετικός.

Οι συναντήσεις τους γίνονται στη μία από τις δυο λέσχες της πόλης του Μεσολογγίου, εκεί όπου συχνάζουν άνθρωποι μιας οικονομικής και κοινωνικής επιφάνειας, αλλά και μόρφωσης. Στην άλλη μαζεύονται άνθρωποι από τα κατώτερα στρώματα, φτωχοί και εξαθλιωμένοι.

Ο Φόρης, ο πρώτος γαμπρός του Σάββα, που ήδη αναφέραμε, είναι δάσκαλος και κρυφοκομμουνιστής. Στην πορεία της εξέλιξης είναι το πρόσωπο που ανατρέπει όλη την ηρεμία της επαρχιακής ζωής του Σάββα, αλλά φέρνει και πολιτικές ανατροπές στην εξέλιξη. Δεν παντρεύεται μόνο την αδερφή του, τη Σταθούλα, αλλά πυροδοτεί και μια σειρά από γεγονότα. Ο Φόρης σπούδασε δάσκαλος με τις πλάτες του παπα της πόλης στην Ιερατική Σχολή του Μεσολογγίου που λειτούργησε από το 1924 μέχρι το 1929.
Η Σταθούλα, η πρώτη αδερφή του Σάββα, που παντρεύτηκε το Φόρη,
απαίτησε και πήρε μια γενναία προίκα σε κτήματα και λίρες.
Ο δεύτερος γαμπρός του Σάββα, ο Παντελής, δημιουργεί και αυτός κοινωνικές ανατροπές. Ο Παντελής είναι προσφυγόπουλο απ’ τη Μικρασία. Είναι σκάπουλος, ελεύθερος δηλαδή ψαράς στο επάγγελμα.
Ο Παντελής επιφέρει δεύτερο πλήγμα στον Σάββα, αφαιρώντας του, ένα ακόμη0 μέρος της πατρικής περιουσίας.
Ο Σάββας, «ρημαγμένος» οικονομικά αποφασίζει να παντρευτεί, προσβλέποντας στην προίκα του γάμου του,
Η νύφη είναι η νεαρή Ερατώ, κόρη μυλωνά από το Κρίκελλο.
Η κατάσταση στο σπίτι είναι δύσκολη για την Ερατώ που ασφυκτιά μέσα σ’ αυτό.

Αυτοί είναι οι βασικοί χαρακτήρες του μυθιστορήματος.
Βέβαια, όπως είπαμε, υπάρχουν κι άλλοι συμπληρωματικοί. Στο σύνολο των χαρακτήρων είναι φανερές οι κοινωνικές και ταξικές θέσεις και αντιλήψεις τους.

Μετά την έκβαση του πολέμου, και την κατάρρευση του Μετώπου,
απογοητευμένοι οι γαμπροί του Σάββα και τα αδέρφια της Ερατώς επιστρέφουν από το Μέτωπο στα σπίτια τους. Αναζητούν εστίες λυτρωτικής κι αποτελεσματικής αντίστασης στους κατακτητές. Πρώτη απ’ όλους, η μεγάλη αδερφή του Σάββα οργανώνεται στην Εθνική Αλληλεγγύη, με κύρια έγνοια τα παιδιά, που λιμοκτονούν γύρω της.
Ο αδερφός της Ερατώς και ο, ο κρυπτοκομμουνιστής Φόρης εντάσσονται στον ΕΛΑΣ της περιοχής παίρνοντας μέρος σε διάφορα σαμποτάζ.
Από τους 4 φίλους, οι 3 συμβιβάζονται με την κατοχική κατάσταση και τους κατακτητές.
Μόνο ο συμβολαιογράφος Άκης δεν εφησυχάζει. Πηγαίνει στην Αθήνα, συναντά παλιούς απόστρατους αξιωματικούς και κατατάσσεται στον ΕΔΕΣ.

Ο πόλεμος τελειώνει, αλλά όχι τα βάσανα των ανθρώπων ούτε και οι ιστορίες της Φωτεινής. Δεκεμβριανά, Βάρκιζα, Εμφύλιος. Στην περιοχή οργιάζουν οι παρακρατικοί.

Από ένα τέτοιο λιντσάρισμα παρακρατικών παραλίγο να πεθάνει ο Φόρης. Νύχτα, μόλις βγαίνει από το Νοσοκομείο, φεύγουν με τη Σταθούλα και τα παιδιά για την Αθήνα, να χαθούν μέσα στην ανωνυμία της πολυκοσμίας. Η εξαναγκασμένη αστυφιλία από τις διώξεις των παρακρατικών έχει ήδη ξεκινήσει.
Η Ερατώ βρίσκεται στο ανταρτοκρατούμενο Κρίκελλο, με την πατρική της οικογένεια.. Η επικράτησή των ανταρτών όμως στο χωριό δεν θα κρατήσει για πολύ. Σύντομα τα πράγματα θα αγριέψουν, ο εθνικός στρατός ετοιμάζει την μεγάλη του επίθεση. Τα αδέρφια της Ερατώς, για να την προστατέψουν, αν και ο άντρας της Σάββας έχει από καιρό πεθάνει, την κατεβάζουν μαζί με το παιδί της στο Μεσολόγγι. Εκεί τα πράγματα ελέγχονται από τον εθνικό στρατό και επικρατεί ηρεμία.
Την νύχτα του ερχομού τους στην πόλη, η μάνα του Σάββα πεθαίνει και η Ερατώ γίνεται αφέντρα του σπιτιού. Μια καινούρια ζωή αρχίζει

Με μια τριτοπρόσωπη αφήγηση, αυτήν του πεντεπόπτη συγγραφέα, η Φωτεινή παρακολουθεί άγρυπνα τους ήρωες της χωρίς να ξεφεύγουν από την εποπτεία της ούτε στιγμή.
Η αφήγηση είναι λυρική, προβάλλοντας τις συναισθηματικές εξάρσεις και καθιζήσεις των ηρώων. Είναι ταυτόχρονα τρυφερή απέναντι στους περισσότερους χαρακτήρες, τους οποίους η Φωτεινή αντιμετωπίζει με κατανόηση. Και στις σκληρές σκηνές, η αφήγηση γίνεται ρεαλιστική και τολμηρή.
Η αριστερή συνείδηση της Φωτεινής δεν την παρασύρει σε μανιχαϊσμούς, οι καλοί αριστεροί και οι κακοί δεξιοί.
Οι ήρωες είναι άνθρωποι με τις αδυναμίες τους τα πάνω τους και τα κάτω τους.
Δεν θα σας αναφέρω τα πλούσια ιστορικά στοιχεία που αναφέρονται στο ΕΑΜ, στον ΕΛΑΣ και στον Άρη, στον ΕΔΕΣ, στην Αλληλεγγύη, στις διώξεις μετά τα Δεκεμβριανά .
Οι χαρακτήρες προβάλλουν καθαροί και ρευστοί, με τις ανθρώπινες αδυναμίες και αντιφάσεις τους. Με την πορεία της αφήγησης, εξελίσσονται κι αυτοί για να λάβουν στο φινάλε την τελική θέση που τους επιφυλάσσει η συγγραφέας μας.

Σε γενικές γραμμές όμως η πορεία, η συνείδηση και η πολιτική στάση του κάθε χαρακτήρα, ανεξάρτητα αν είναι καλός ή κακός, προσδιορίζεται από την κοινωνική και την οικονομική του οντότητα.
Όπως άλλωστε το έχει διατυπώσει ο Μάρξ πριν 200 περίπου χρόνια:
«η συνείδηση είναι ευθύς εξαρχής κοινωνικό προϊόν» Ή όπως συνήθως λέγεται, Το κοινωνικό είναι, η κοινωνική οντότητα καθορίζει τη συνείδηση των ανθρώπων.

Προσωπικά εκείνο που με κέρδισε είναι η αναπαράσταση της ατμόσφαιρας της εποχής, η ρεαλιστική περιγραφή των ηθών της, ο ζωντανός τρόπος που μας μεταφέρει το ζόφο του εμφύλιου.

Πολλές οι σημαντικές συγγραφικές στιγμές της Φωτεινής σε αυτό το βιβλίο της:
Το πώς βίωσε η Ερατώ την καταπιεστική και απαξιωτική ένταξή της στο σπίτι του Σάββα.
Η σχέση της Ερατώς με την πεθερά της την Παύλαινα.
Η κατανόηση που δείχνει κάποιες φορές η πεθερά Παύλαινα προς την νύφη της Ερατώ, ενθυμούμενη τη δική της οδυνηρή συμβίωση με τη δική της πεθερά.
Ο θάνατος του Σάββα και το μοιρολόι της γριάς μάνας του.
Η μέρα κήρυξης του πολέμου.
Η πρώτη εμφάνιση της ανταρτοομάδας του Άρη στη Δομνίστα.
Οι αγώνες των ανταρτών, με τη συμμετοχή του Φόρη.
Συγκλονιστική είναι η περιγραφή της δράσης των παρακρατικών ομάδων που υποβάλουν σε ξυλοδαρμό τους Αριστερούς στην πλατεία του Κρίκελλου.
Τέλος δυνατή είναι σκηνή της συμφιλίωσης της Ερατώς με τον Σάββα (μετά τον θάνατό του) προκειμένου να βρει τη δύναμη να τον συστήσει στον γιο της.

Όπως είπαμε και στην αρχή, τα γεγονότα περιγράφονται μέσα από μικροϊστορίες απλών ανθρώπων, φωτίζοντας έτσι τα μεγάλα ιστορικά γεγονότα από τη σκοπιά των από κάτω, των δεύτερων, της απλής κοινωνίας. Και τις περισσότερες φορές οι από κάτω γίνονται τα θύματα των κεντρικών πολιτικών ή όπως αλλιώς λέγεται, παίγνια της ιστορίας.

«Ρομανό Τσορουπέ» (Τσιγγάνικη Φτώχεια) Εκδόσεις Ένεκεν, 2022

«Ρομανό Τσορουπέ» του Βασίλειου Χριστόπουλου

«Με μια γραφή ωριμότητας και σπάνιας ευαισθησίας ο Χριστόπουλος σκύβει και δίνει φωνή σε ένα από τα πιο δοκιμασμένα και τραγικά παραμελημένα μέλη της ελληνικής κοινωνίας. O Χριστόπουλος δίνει φωνή στους φτωχούς, στους ύστατους, στους ανέγγιχτους, στους «γύφτους», στους τσιγγάνους, στους Ρομά. Καθώς η κοινωνία μας δοκιμάζεται από την κρίση, όπου οι ανυπεράσπιστοι και οι ύστατοι είναι τα πρώτα και παντοτινά θύματα, ο Χριστόπουλος αρθρώνει τον λόγο της αυθεντικής λογοτεχνίας που υπερασπίζεται τον άνθρωπο». (Γιώργος Γιαννόπουλος, εκδότης).

Παραθέτουμε αποσπάσματα από τις εισηγήσεις Σίας Αναγνωστοπούλου, Νάντιας Κουλουμπή, Αργύρη Αρχάκη στο Πολύεδρο της Πάτρας στις 4 Ιούνη 2022.

Σία Αναγνωστοπούλου
(Βουλευτής Αχαΐας, τομεάρχης πολιτισμού Σύριζα)

Γνώρισα το συγγραφέα από το πρώτο του βιβλίο το «Κάτοικος Πατρών». Με το βιβλίο αυτό του 1998, ο Χριστόπουλος ανατρέπει όσα γνωρίζαμε μέχρι τότε για την ιστορία της Πάτρας. Την Πάτρα των εμπόρων, του αστικού πλούτου που συσσωρεύεται από το χρυσοφόρο εμπόριο της σταφίδας κλπ κλπ. Και μας υποχρεώνει να δούμε την ιστορία της πόλης, την πορεία της εξαστικοποίησης της Πάτρας από την αρχή. Από μια νέα οπτική γωνία, από τη σκοπιά ενός πάροικου, ενός παρία που αγωνίζεται να ενταχθεί μέσα στη νέα πόλη με τη γρήγορη ανοικοδόμηση, την ανάπτυξη και την τεράστια συσσώρευση πλούτου.
Μετά από 25 χρόνια, ο Χριστόπουλος έρχεται με το νέο του βιβλίο να κάνει αυτό που έκανε πάντα. Αυτή τη φορά ρίχνει το μεγεθυντικό του φακό σε άλλες σκοτεινές και άγνωστες γωνιές της κοινωνίας μας. Και μας υποχρεώνει να δούμε τους Τσιγγάνους και τις Τσιγγάνες της Πάτρας με άλλον τρόπο.
Η λογοτεχνική του μέθοδος είναι η ίδια. Βγάζει μέσα από το σωρό, ξεχωρίζει και μάς αναδεικνύει πρόσωπα, συγκεκριμένους ανθρώπινους χαρακτήρες.
Γιατί το πρώτο βήμα για να δει κανείς την πραγματικότητα μιας περιθωριακής ομάδας που βρίσκεται στην άκρη της κοινωνίας, στον σκουπιδοτενεκέ, θα έλεγα, της κοινωνίας, είναι να δεις, να ξεχωρίσεις πρόσωπα. Και κυρίως επιλέγει γυναικείους χαρακτήρες που είναι πιο σύνθετοι, πιο ενδιαφέροντες, γιατί οι γυναίκες Ρομά είναι επιφορτισμένες με την επιβίωση, με τη συντήρηση της λυμελούς οικογένειας.
Μέσα από τις ιστορίες τις οποίες μας διηγείται, παρακολουθούμε πώς τα πρόσωπα, άντρες και γυναίκες, μετεωρίζονται ανάμεσα στη σκληρή πραγματικότητα της αθλιότητας και σε ένα δρόμο χειραφέτησης μέσα στην κοινότητα κατ΄ αρχήν και στην κοινωνία στη συνέχεια. Εκεί ανακαλύπτει κανείς κοινά στοιχεία και από τη δική του ζωή και από τη ζωή των άλλων ανθρώπων, όχι κατ’ ανάγκην Ρομά.
Ο Χριστόπουλος μας αφηγείται τις ιστορίες του με έναν τρόπο λιτό, στακάτο, κάποιες φορές λυρικό, αλλά χωρίς συναισθηματισμούς και μελοδραματισμούς. Και αφήνει τον αναγνώστη να κρίνει μόνος του. Να ταυτιστεί, ή να μην ταυτιστεί. Να λυπηθεί για την αθλιότητα ή να θυμώσει για την κοινωνική αναλγησία μας.

Νάντια Κουλουμπή
(Γιατρός, Μέλος της Κίνησης Υπεράσπισης Δικαιωμάτων Προσφύγων και Μεταναστών /τριών Πάτρας)

Όταν διάβασα το βιβλίο του Χριστόπουλου, συνειδητοποίησα ότι άλλαξε ο τρόπος που θα βλέπω τους τσιγγάνους και τις τσιγγάνες από δω και πέρα. Όχι ως σύνολο, αλλά τον καθένα και την καθεμία ξεχωριστά. Το βιβλίο διηγείται ανθρώπινες ιστορίες, αντρών και γυναικών, βγάζοντας τους ανθρώπους αυτούς από το σωρό. Κάθε ήρωας, κάθε ηρωίδα, μέλος μεν της τσιγγάνικης φυλής, είναι ωστόσο μοναδικό πρόσωπο. Με τις σκέψεις, τις αγωνίες, τις επιλογές, το παρελθόν του. Ανασύροντάς τους από το σωρό – με τις ταμπέλες και τα στερεότυπα που συνοδεύουν κάθε «σωρό»- ο Βασίλης τους αναγνωρίζει ως ανθρώπους, φωτίζει χαρακτήρες με τους οποίους, εμείς οι μπαλαμιοί και μπαλαμιές, μπορούμε να ταυτιστούμε.
Να ταυτιστούμε με τη μάνα της 3ης ιστορίας που θέλει η κόρη της να ξεφύγει από τη μιζέρια μέσω της μόρφωσης. Ή να καταλάβουμε τον πατέρα που επίσης από τη μιζέρια θέλει η κόρη του να γλιτώσει, αλλά το μυαλό του φτάνει μόνο μέχρι τον καλό γάμο.
Να ταυτιστούμε με τον ηλικιωμένο πατέρα της 8ης ιστορίας που έχει αφιερωθεί στη φροντίδα του υστερημένου νοητικά γιού του.
Ή με το νεαρό πατέρα της 9ης ιστορίας που μένει άνεργος και ντρέπεται να ομολογήσει στην οικογένεια ότι έχασε τη δουλειά του, και ίσως χάσει και το σπίτι του.
Η δυνατότητα ταύτισης των αναγνωστών/τριών με τα πρόσωπα των διηγημάτων, κάνει αυτούς τους περιθωριοποιημένους, αφορισμένους κοινωνικά ανθρώπους, ορατούς. Αν τους νιώσουμε, τους βλέπουμε. Ο Βασίλης τους καθιστά αξιοπρόσεκτους. Και -ίσως- αξιοπρεπείς…
Έχει όριο όμως η ταύτιση. Το όριο είναι η φτώχεια, η αφάνταστη φτώχεια. Δεν είναι η ίδια η τσιγγάνικη ιδιότητα, η φτώχεια είναι που εξορίζει τους ανθρώπους από την ορατή κοινωνία, η φτώχεια της αστεγίας και της εξαθλίωσης, η φτώχεια που εξαναγκάζει σε παραβάσεις και παρανομίες.
Οι μισές ιστορίες είναι ιστορίες πνιγηρής φτώχειας. Η αφήγηση είναι ωμή, ρέει χωρίς ν αφήνει περιθώρια για εύκολους οικτιρμούς –προφανώς αυτή είναι η μαεστρία του Βασίλη- τα γεγονότα ξεγυμνωμένα, οι υλικές συνθήκες που διαμορφώνουν τον ήρωα (και όλους/ες μας) αποτυπωμένες ολοκάθαρα. Το ‘χει πει ο Μαρξ: Η κοινωνική οντότητα καθορίζει τη συνείδηση των ανθρώπων.
Μας προκαλεί, τους αναγνώστες και τις αναγνώστριες, ο Βασίλης. Παίρνει τα στερεότυπα και τα βασανίζει. Όταν λοιπόν διαβάζουμε την ιστορία της τσιγγάνας που αποφασίζει, καθόλου εύκολα, να κάνει παιδί επ’ αμοιβή με πρόσφυγα προκειμένου ο τελευταίος να νομιμοποιηθεί ως πατέρας ελληνόπουλου (οι Τσιγγάνες είναι Ελληνίδες από το 1975), να προσέξουμε να μη την κρίνουμε με τη δική μας συνείδηση, αλλά με τη δική της, που έχει διαμορφωθεί από τελείως διαφορετικές συνθήκες.

Αργύρης Αρχάκης
(Καθηγητής Ανάλυσης Λόγου και Κοινωνιογλωσσολογίας, Πανεπιστήμιο Πάτρας)

Σε όλα του τα διηγήματα, ο Χριστόπουλος αναδεικνύει και με μαεστρία καταγγέλλει τον αποκλεισμό, την περιχαράκωση και την φτώχεια που βιώνουν οι Ρομά. Αναδεικνύει επίσης την έλλειψη εμπιστοσύνης των Ρομά προς τους/τις μπαλαμιούς/ές και τους θεσμούς τους. Αλλά και την έντονη επιφυλακτικότητά τους να συντονιστούν με την πλειονοτική προσδοκία της άνευ όρων αφομοίωσης.
Τα περισσότερα από τα εννιά του διηγήματα έχουν στο επίκεντρό τους απρόβλεπτους γυναικείους χαρακτήρες –σε κάποιους από τους οποίους επιλέγω να αναφερθώ στη συνέχεια. Χαρακτήρες που αιωρούνται σε αντιπαραθετικές παραδόσεις και ρόλους. Που δεν περιορίζονται σε μια ‘αυθεντική’ συντηρητικότητα, ούτε παραδίδονται αμαχητί στον πλειονοτικό, εκμαυλιστικό προοδευτισμό:
Οι Ρομά ηρωίδες του Χριστόπουλου ρηγματώνουν τα (διαποτισμένα με ρευστό ρατσισμό) ρομαντικά στερεότυπα υποτιθέμενης ελευθερίας και ανεμελιάς που κυκλοφορούν για τους Ρομά. Και τα οποία καμουφλαρισμένα κατορθώνουν τόσο την εδραίωση της υποτίμησης των Ρομά όσο και την απεμπλοκή ημών των πλειονοτικών από τις ευθύνες μας γι’ αυτούς/ές.

Ολοκληρώνοντας, μια παρατήρηση για τις γλωσσικές επιλογές του βιβλίου που μοιάζει με μωσαϊκό γλωσσικών πόρων: Ο συγγραφέας δεν περιορίζεται στην επεξεργασμένη κοινή νέα ελληνική. Αξιοποιεί επιπλέον στοιχεία από τον ‘χωριάτικο’ φωνηεντισμό (με στενώσεις και αποβολές άτονων φωνηέντων) μαζί με νοτιοδιαλεκτικά στοιχεία στις ρηματικές καταλήξεις των παρελθοντικών χρόνων και άκλιτους τύπους ονομάτων. Χρησιμοποιεί επίσης πολλές, μικρότερες ή μεγαλύτερες, φράσεις της ρομανί. Ως εκ τούτου, η γραφή του υπερποικίλλει γλωσσικά αποσταθεροποιώντας ευπρόσδεκτα την ομοιογένεια της εθνικής ‘μας’ γλώσσας.
Η κινηματική λογοτεχνία του Χριστόπουλου κινητοποιεί την ενσυναίσθηση αλλά και τη δράση μας και συμβάλλει σημαντικά σ’ αυτήν τη συνάντηση και την επαφή. Δεν είναι πιο βρώμικοι/ες από μας!

Το βούλευμα του Δικαστικού Συμβουλίου για την Novartis

Τελικά οι πέντε ανώτατοι δικαστές του Δικαστικού Συμβουλίου με το βούλευμά τους έκαναν σωστά τη δουλειά τους… αλλά προσέφεραν και στους γυμνούς ένα ελάχιστο φύλο συκής. Μια λεπτή τσίπα μπας και γλυτώσουν το διασυρμό. Ή μήπως παραμένουν ξετσίπωτοι;
Το βούλευμα ρητά απαλλάσσει τον Παπαγγελόπουλο και την Τουλουπάκη από τις κατηγορίες ότι έστησαν σκευωρία.
Καταρρίπτει οριστικά και αμετάκλητα το αφήγημα της σκευωρίας που είχε κάνει σημαία του ο ίδιος ο πρωθυπουργός. Διαλύει τους ισχυρισμούς περί δήθεν «κουκουλοφόρων»:
«Οι μάρτυρες, μπήκαν νόμιμα σε καθεστώς προστασίας» αναφέρει. Και επιβεβαιώνει πως, σε αντίθεση με τα όσα λένε ΝΔ και ΠΑΣΟΚ, υπήρξε καραμπινάτο σκάνδαλο Novartis.
Ταυτόχρονα το βούλευμα δέχεται «ως αληθή» την υπηρεσιακή αναφορά των εισαγγελέων» για όσα τους είχε αναφέρει ο Μανιαδάκης. Για την συνάντηση του δηλαδή με τον Στουρνάρα και τις απειλές Στουρνάρα. Ο Στουρνάρας τού είπε πως γνωρίζει πως είναι προστατευόμενος μάρτυρας και ότι όταν αλλάξει η Κυβέρνηση, ο ίδιος (Στουρνάρας) μαζί με άλλα πολιτικά πρόσωπα είχαν αποφασίσει “να τσακίσουν” τους προστατευόμενους μάρτυρες αλλά και τους εισαγγελείς.
Παρ’ όλα αυτά η κυβέρνηση με ενορχηστρωμένη προπαγάνδα συνεχίζει τα περί δήθεν παραπομπής Παπαγγελόπουλου-Τουλουπάκη …για την «σκευωρία Novartis». Σε μια πιο light εκδοχή… για πιέσεις και παρέμβαση στη δικαιοσύνη.
Τι ακριβώς λέει το βούλευμα για τις παραπομπές;
Η παραπομπή του Παπαγγελόπουλου αφορά την μη αποστολή στη Βουλή των καταγγελιών του ΚΙΝΑΛ (ΠΑΣΟΚ) για τον τότε υπουργό Υγείας Κουρουμπλή για τιμολογήσεις (της Novartis).
Η Τουλουπάκη παραπέμπεται για την «μη αμελλητί», κατά το Σύνταγμα, αποστολή στη Βουλή μήνυσης 3 βουλευτών του ΠΑΣΟΚ (το 2017) με την οποία κατήγγειλαν τον πρώην υπουργό υγείας Κουρουμπλή και τον τότε υφυπουργό Ξανθό σχετικά με μη τιμολόγηση φαρμάκων το 2015.
Στην προ ημερησίας διάταξης συζήτηση, που θα γίνει την Τετάρτη στη Βουλή, ελπίζουμε να διευκρινιστούν πολλά. Ενδιαφέρον θα έχει πώς ο Μητσοτάκης κλπ θα διαχειριστεί την κατάρρευση της θεωρίας του περί «σκευωρίας Novartis».
Η τσίπα που τού πρόσφεραν οι δικαστικοί θα είναι αρκετή να τον διασώσει από το διασυρμό;

ΑΓΓΕΛΟΣ ΤΣΕΚΕΡΗΣ: Λίγος εμφύλιος ακόμα

Την Τετάρτη 15 Ιούνη στο Αίθριο του Παλιού Νοσοκομείου έγινε η παρουσίαση του βιβλίου του Άγγελου Τσέκερη (β’ έκδοση, Θεμέλιο, 2021). Το βιβλίο παρουσίασαν οι Σία Αναγνωστοπούλου, Δημήτρης Αλεξόπουλος, Γιάννης Παππάς και Βασίλειος Χριστόπουλος.

Η Εισήγησή μου έχει τίτλο: Οι αναλογίες της εξαετίας 58-63 με το …σήμερα.

Όταν διάβαζα το βιβλίο του Αγγ.Τσεκερη στάθηκα στη σελίδα 40 όπου αναφέρει τα εξής:
«Όσοι μιλούσαν για την ανάγκη να σταματήσουν οι διώξεις (αναφέρεται στο 1954 και μετά) είχαν στο μυαλό τους ένα σταθερό πολιτικό σύστημα, όπου η Δεξιά θα ήταν μονίμως κυβέρνηση, το Κέντρο μονίμως αξιωματική αντιπολίτευση και η ηττημένη στον εμφύλιο Αριστερά… ελεγχόμενη και στη γωνία. Με το αποτέλεσμα των εκλογών του 1958 είχαν έρθει τα πάνω κάτω. Παρά το ανελέητο μετεμφυλιακό κυνηγητό, οι ρίζες της Αριστεράς στην ελληνική κοινωνία είχαν αποδειχτεί εξαιρετικά ανθεκτικές. Η ΕΔΑ εμφανιζόταν ικανή …. ακόμη και να απειλήσει την εξουσία του Καραμανλή….»
Όπως μας εξιστορεί ο Τσέκερης, από την επομένη μέρα των εκλογών του 1958, ξεκινά ένας νέος γύρος διώξεων και τρομοκρατίας.

Ο σπουδαίος νεοελληνιστής Μάριο Βίτι στην ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας, γράφει πως το καλό σύγχρονο ιστορικό μυθιστόρημα δεν υπηρετεί μόνο τη γνώση μιας ιστορικής περιόδου. Αλλά, υπηρετεί πρωτίστως το φωτισμό της εποχής μας.
Και φορτίζεται όχι από τη γνώση της τάδε εποχής, αλλά από τις αντιστοιχίες, τις αναλογίες ανάμεσα σε εκείνη την εποχή και τη σημερινή.
Το γεγονός αυτό ενεργοποιεί τον αναγνώστη και προκαλεί τη συμμετοχή και το ενδιαφέρον του με τρόπο καινούριο.
Κατ’ αναλογία με αυτά (και με την άδεια της καθηγήτριας της ιστορίας που έχω δίπλα μου), θα συμπλήρωνα ότι η καλή ιστορική έρευνα σε υποφωτισμένες περιόδους της ιστορίας δεν μπορεί να γίνεται μόνο για τη χαρά της γνώσης, ούτε και για την ικανοποίηση και ανακούφιση πως εκείνα τα φοβερά χρόνια πέρασαν ανεπιστρεπτί και τώρα ζούμε καλύτερες μέρες δημοκρατίας. Ειδικά για την Αριστερά μας.
Γιατί όποια πρόοδος και αν υπάρχει, που σίγουρα υπάρχει, η καλή έρευνα φωτίζει και τη σημερινή εποχή. Και φορτίζεται από τις αντιστοιχίες, τις αναλογίες, ανάμεσα σε εκείνη την εποχή της αστυνομοκρατίας και του βούρδουλα του Καραμανλή και στη σημερινή εποχή των πληρωμένων ΜΜΕ και της ελεγχόμενης δημοκρατίας.
Και αυτές οι αντιστοιχίες γίνονται φανερές διαβάζοντας το βιβλίο που σήμερα παρουσιάζουμε.
Κατ΄αρχάς την εξαετία 58-63 το κύρος της Αριστεράς, παρά την πολεμική ήττα των εμφυλίων, παραμένει ισχυρό και ιδεολογικά ηγεμονικό. Στη βουλή του 1958 η Δεξιά δέχεται το συνεχές σφυροκόπημα της ΕΔΑ. Θα σας ταράξουμε στην νομιμότητα, κωδικοποιήθηκαν οι αγορεύσεις του Ηλία Ηλιού που στο βιβλίο αναφέρονται αναλυτικά.
Η κυβέρνηση γρήγορα κατάλαβε πως το κοινοβούλιο δεν είναι το κατάλληλο έδαφος για την αντιπαράθεση με την Αριστερά. Όπως περιγράφει ο Τσέκερης, η Καραμανλική Δεξιά επέλεξε το πεδίο της βίας, της αντικομμουνιστικής προπαγάνδας, της κατασκοπολογίας, της τρομολαγνείας με προβοκάτσιες, σκευωρίες και fake news.
Οργανώνει επίσημα την κρατική προπαγάνδα μέσω της Γενικής Διεύθυνσης Τύπου και πληροφοριών και αργότερα της Υπηρεσίας Πληροφοριών.
Συγκροτεί μάλιστα κεντρικό ιδεολογικό – προπαγανδιστικό μηχανισμό: Ο Τσέκερης μας αναφέρει αναλυτικά ποιοι τον στελεχώνουν: Σάββας Κωνσταντόπουλος, Άγγελος Προκοπίου, Θοφύλακτος Παπακωνσταντίνου, Γεώργιος Γεωργαλάς. Γνωστά πρωτοπαλίκαρα της δικτατορίας των συνταγματαρχών για μας τους παλιότερους. Κάποιοι από αυτούς με θητεία, στα νιάτα τους, και στην Αριστερά. Μην ξαφνιάζεστε, έχουμε και σήμερα τέτοιους.
Η κατάσταση αυτή αποχαλινώθηκε εντελώς στις εκλογές βίας και νοθείας του 1961.
Από το 1961, όπως μας πληροφορεί ο Τσέκερης, η μάχη δίνεται μέσα στο λαϊκό κίνημα. Ξεσπά ένα ρωμαλέο δημοκρατικό κίνημα και η ΕΔΑ, πέρα από την κοινοβουλευτική μάχη που συνεχίζει να δίνει, κατεβαίνει και στους δρόμους. Καμπή αυτής της σύγκρουσης είναι η δολοφονία του Λαμπράκη, τον Μάιο του 1963, από όπου ξεκινά η πολιτική κατάρρευση του Καραμανλή.
Διαβάζοντας σήμερα το βιβλίο του Τσέκερη, μοιραία κάνουμε άμεσους συσχετισμούς με το σήμερα.
Ας δούμε τα ΜΜΕ της εποχής (εφημερίδες και ραδιόφωνο)
Οι εφημερίδες πρώτα: Το 1958 εκδίδονται οι συντηρητικές Καθημερινή, Εστία, Ακρόπολις, Εθν. Κήρυξ, Απογευματινή και Βραδυνή, οι κεντρώες Ελευθερία, Βήμα, Αθηναϊκή, Εθνος και Νέα, ενώ η Αριστερά εκφράζεται μέσα από την Αυγή και τον Ανεξάρτητο τύπο.
Στα τέλη του 1958 η εφημερίδα Νεολόγος Πατρών αποκάλυψε τις κρυφές χρηματοδοτήσεις υπό μορφήν επιχορηγήσεων, απλήρωτων δανείων, κρατικής διαφήμισης κλπ προς τις υπάκουες εφημερίδες, δεξιές, δήθεν ανεξάρτητες και κεντρώες.
Όπως αναφέρει ο Τσέκερης, την τότε Λίστα Πέτσα την διαχειρίστηκε εν κρυπτώ ο υπουργός προεδρίας Κωνσταντίνος Τσάτσος. Η Λίστα Τσάτσου ανήλθε σε 90 εκ. δρχμ.
Ο Τσέκερης μάς περιγράφει αναλυτικά και το τότε ραδιόφωνο. Στο κρατικό ραδιόφωνο, αποκλειστική πηγή ενημέρωσης και ψυχαγωγίας των λαϊκών στρωμάτων, καταγγέλλονται προσλήψεις ημετέρων, αναθέσεις εκατομμυρίων κλπ. Ταυτόχρονα το ραδιόφωνο έχει μετατραπεί σε όργανο αντικομουνισμού και κυβερνητικής προπαγάνδας. Υπήρχαν δυο σταθμοί τότε. Το ΕΙΡ δικτυωμένο περιφερειακά σε όλη τη χώρα και ο σταθμός των Εν. Δυνάμεων.
Τα Fake news οργιάζουν. Ο Τσέκερης αναφέρει το παράδειγμα όπου κάποιες δηλώσεις του Χρουτσώφ ότι «σε περίπτωση πολέμου η ΕΣΣΔ θα χτυπήσει βάσεις του ΝΑΤΟ», ερμηνεύονται ότι η ΕΣΣΔ θα βομβαρδίσει την Ακρόπολη.
Το Fake αναπαράγουν οι εφημερίδες και τα ραδιόφωνα.

Τις αντιστοιχίες, τις αναλογίες με το σήμερα ο Τσέκερης μάς τις αναφέρει έμμεσα. Ο τρόπος, όμως, που παρουσιάζει τα τότε γεγονότα μας εξαναγκάζει, θέλουμε δεν θέλουμε, να συνομιλούμε με το σήμερα. Μερικές φορές είναι όλα τόσο καθαρά που δεν χρειάζεται καν υπόμνηση.
Όσο η Αριστερά παραμένει ένα μικρό και ακίνδυνο κόμμα, όσο δεν αμφισβητεί τους ισόβιους ιδιοκτήτες της χώρας, δεν υπάρχει πρόβλημα, μας είπε ήδη ο Τσέκερης.
Το πρόβλημα εμφανίζεται, όπως και στις μέρες μας, όταν ο λαός εμπιστεύεται σε δύσκολες συνθήκες την Αριστερά. Τότε όπως και τώρα οι φερόμενοι ιδιοκτήτες της χώρας πανικοβάλλονται.

Στις μέρες μας δεν χρησιμοποιείται κατά κανόνα ο βούρδουλας του κράτους και τα στειλιάρια του παρακράτους. Όπως είπε και ο Ουμπέρτο Έκο από τη δεκαετία του ’80….. «σήμερα μόνο οι ηλίθιοι κάνουν δικτατορίες με τανκς, από τη στιγμή που υπάρχει η τηλεόραση».
Σήμερα έχουμε τα παντοδύναμα ΜΜΕ. Και αντί της λίστα Τσάτσου έχουμε τη λίστα Πέτσα. Σήμερα οι Κωνσταντόπουλοι και Γεωργαλάδες λέγονται μονταζιέρα της Ομάδα Αλήθειας.
Σήμερα δεν χρησιμοποιούν στρατοδικεία και σύσσωμη τη δικαιοσύνη, αλλά επιλεκτικά τους ανώτερους δικαστές σε κρίσιμες πολιτικές αποφάσεις. Για να προωθούν τα μεγάλα οικονομικά συμφέροντα, για να στήνουν σκευωρίες εκεί που υπάρχουν σκάνδαλα, για να διώκουν τους λιγοστούς δημοσιογράφους και δικαστές που κάνουν σωστά τη δουλειά τους.

Η Ευρώπη εγκαλεί την Ελλάδα για περιορισμό της ελευθερίας του λόγου και του Τύπου αλλά ο Μητσοτάκης ξέρει καλά πως αυτός είναι δρόμος του. Δεν έχει άλλο δρόμο. Έξω από αυτόν χάνει την εξουσία και καταρρέει.
Μόνο που σήμερα εκτός των ΜΜΕ έχει αναδυθεί και μια εναλλακτική ενημέρωση, αυτή των social media. Αυτό δεν το αναφέρει ο Τσέκερης, είναι όπως καταλαβαίνεται ένα σχόλιο δικό μου.
Να θυμίσουμε πως ο Μητσοτάκης θεωρεί τα social βλαπτικά για τη δημοκρατία:
«…τα social media….δημιουργούν στεγανά έντασης…. όπου ανατροφοδοτούνται τα στερεότυπα…. και αυτό είναι κακό για τη δημοκρατία μας…».
Όπως μας πληροφορεί ο Τσέκερης, αυτή τη φορά μέσα από την ΑΥΓΗ, ο Μητσοτάκης ετοιμάζει λογοκρισία και στα κοινωνικά δίκτυα. Όπως αποκάλυψε πρόσφατα στο Νταβός προτίθεται να αναθέσει σε μεγάλες εταιρείες τον έλεγχο των μέσων κοινωνικής δικτύωσης.

Δικαίως το βιβλίο του Άγγελου Τσέκερη «Λίγος Εμφύλιος ακόμα βρίσκεται σε δεύτερη έκδοση. Φωτίζει μια περιορισμένη περίοδο, σχετικά υποφωτισμένη, με μεγάλο ωστόσο ενδιαφέρον.
Όπου στο όνομα της Δημοκρατίας, δόθηκε μια καθολική πολιτική, θεσμική, και κοινωνική μάχη. H Αριστερά απάντησε οργανωμένα και πεισματικά στη βουλή, στους δρόμους, στα δικαστήρια, ακόμη και στις φυλακές και στην εξορία. Ο Τσέκερης δεν θυμίζει μόνο τις μεθόδους και τα εγκλήματα της δεξιάς, αλλά και το ποια είναι η αληθινή δύναμη της Αριστεράς όταν δίνει μάχες αξιών.
Αυτή η μάχη της περιόδου 58-63 αξίζει να διαβαστεί… για να μας παραδειγματίσει και για το σήμερα. Γι’ αυτό είπαμε εισαγωγικά πως το βιβλίο ως ιστορικό μελέτημα δεν έχει μόνο αξία για το χτες, αλλά και για το σήμερα. Με τις πολλαπλές αναφορές και αντιστοιχίσεις για το σήμερα, που ο αναγνώστης αυτόματα κάνει, μπορεί να διαβαστεί πολλαπλά. Ακόμη και σαν ένας οδηγός…. για τις μάχες που σήμερα η Αριστερά έχει να δώσει.

ΡΟΜΑΝΟ ΤΣΟΡΟΥΠΕ: Κριτική Κωνσταντίνου Μάγνη στην εφ. Πελοπόννησος, 23/5/2022

Για το Ρομανό Τσορουπέ (Τσιγγάνικη Φτώχεια) του Βασίλειου Χριστόπουλου ο δημοσιογράφος Κωνσταντίνος Μάγνης δημοσίευσε στην Πελοπόννησο (23/5/2022) την παρακάτω κριτική παρουσίαση.

Κωνσταντίνος Μάγνης Ρομανό Τσορουπέ Πελοπόννησος

ΡΟΜΑΝΟ ΤΣΟΡΟΥΠΕ: Σάββατο 4 Ιουνίου ’22 στο ΠΟΛΥΕΔΡΟ

Το Σάββατο το βράδυ, 4 Ιουνίου 2022, στον κήπο ΠΟΛΥΕΔΡΟΥ παρουσιάζεται το «Ρομανό Τσορουπέ» (Τσιγγάνικη Φτώχεια). Κυκλοφόρησε πριν ένα μήνα από τις εκδόσεις ΕΝΕΚΕΝ του Γιώργου Γιαννόπουλου με έδρα τη Θεσσαλονίκη. Το εξώφυλλο επιμελήθηκε ο Γιώργος και η εικόνα του εξωφύλλου είναι της ζωγράφου Κατερίνας Χριστοπούλου.

Ήρθα σε επαφή με τους Ρομά μέσα από τη συμμετοχή μου στο κίνημα Αλληλεγγύης της πόλης μας. Υποστηρίζοντας Ρομά μέσα στον καταυλισμό του Ριγανόκαμπου, αλλά και εκτός αυτού, ανακάλυψα μια πραγματικότητα που αγνοούσα. Και αυτή η ανακάλυψη με συγκλόνισε. Αποφάσισα να γράψω για αυτούς.Οι συγγραφικές προθέσεις μου διατυπώνονται καθαρά στο οπισθόφυλλο του βιβλίου.
Προσπάθησα να καταδείξω ότι η κατάστασή τους δεν είναι φυλετικό ζήτημα αλλά κοινωνικό. Πρόκειται για μια ομάδα που δυσκολεύεται να επιτύχει μια στοιχειώδη κοινωνική ένταξη και χρειάζεται την υποστήριξη της πολιτείας, δηλαδή του κράτους και του δήμου. Δυστυχώς δεν την έχει, ούτε από το κράτος ούτε από τον δήμο μας.

Η πραγματικότητα μού έδωσε τα ερεθίσματα, τα κεντρικά θέματα. Αν έμενα μόνο στο πρωτογενές υλικό, σε αυτά που είδα, θα έκανα κοινωνικό ρεπορτάζ. Αλλά εγώ ήθελα να γράψω λογοτεχνία. Έτσι ήρθε η μυθοπλασία να συμπληρώσει το υλικό. Να πλάσω ολοκληρωμένους χαρακτήρες και να τους φωτίσω στις διάφορες συνθήκες της ζωής τους. Να δημιουργήσω λογοτεχνικά διηγήματα.

Για τις ρομανέ φράσεις που χρησιμοποιώ βοηθήθηκα από το λεξικό της Ρομανί γλώσσας του Ιωάννη Αλεξίου που κυκλοφορεί στο internet. Στη συνέχεια ζήτησα βοήθεια από δυο πανεπιστημιακές κυρίες που τις γνώρισα μέσω του καθηγητή Αργύρη Αρχάκη (κάνω αναφορά στις ευχαριστίες μου). Η μία μάλιστα είναι Τσιγγάνα μεταπτυχιακή φοιτήτρια στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.