ΣΚΗΝΕΣ ΤΗΣ ΠΡΟΣΦΑΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΗΣ ΠΑΤΡΑΣ

Η εφημερίδα Εποχή που κυκλοφόρησε το ΣΚ 29 και 30 Μάη, ζήτησε από Πατρινούς μικρά κείμενα που αφηγούνται την ιστορία της πόλης. Στο αφιέρωμα περιέχεται και ένα δικό μου κείμενο για την «ιστορική ταυτότητα» της Πάτρας (600 λέξεων). Το κείμενο που αναρτώ είναι στις 1150 λέξεις.

ΣΚΗΝΕΣ ΤΗΣ ΠΡΟΣΦΑΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΗΣ ΠΑΤΡΑΣ

Πάντα αναρωτιόμουν, τί ακριβώς σημαίνει αυτό που αποκαλείται «ταυτότητα της πόλης»; (Το φιλοσοφικό ερώτημα της ταυτότητας διερευνά αναλυτικά ο Αριστείδης Μπαλτάς στο πόνημά του Αντικείμενα και όψεις εαυτού, Εστία, 2001).
Κατά τη γνώμη μου ο όρος ταυτότητα δεν μπορεί να χρησιμοποιείται στις κοινωνικές επιστήμες. H ιστορική πορεία μιας πόλης δεν μπορεί να αποτυπώνεται στατικά και μονοσήμαντα, γιατί η Πάτρα, όπως και κάθε πόλη, δεν είναι μία. Είναι πολλές.
H πορεία της, λοιπόν, μπορεί να εκφραστεί μόνο με την αποτύπωση μιας σειράς διαδοχικών σκηνών και εικόνων.
Ας δούμε μερικές σκηνές από την μακρά πορεία της:
Η Πάτρα αν και το 1821 ήταν από τις πρώτες πόλεις που επαναστάτησαν, κατάφερε να απελευθερωθεί μόλις τον Οκτώβρη τού 1828. Αμέσως μετά την απελευθέρωσή της ο Βούλγαρης, ο Καποδίστριας και οι τοπικοί δημογέροντες την οραματίστηκαν ως μια πόλη λιμάνι στραμμένη στη Δύση. Έτσι το νέο πολεοδομικό σχέδιο κατεβάζει την πόλη από την περιφέρεια του ενετικού κάστρου στην — αγροτική τότε— παραλιακή ζώνη. Η νέα της θέση, το νέο λιμάνι που αρχίζει να διαμορφώνεται καθώς και οι εμπορικές ανταλλαγές που ταχύτατα αναπτύσσονται θα της εξασφαλίσουν ένα λαμπρό μέλλον. Αλλά και θα τη σφραγίσουν ανεξίτηλα.
Αμέσως μετά την απελευθέρωση η πόλη αυξάνει ραγδαία τον πληθυσμό της μέσα από τη μαζική είσοδο μεταναστών και προσφύγων. Χιλιάδες άνθρωποι εισβάλλουν στην πόλη αναζητώντας ευκαιρίες για μια καλύτερη ζωή. Άλλοι από το περιορισμένο εδαφικά τότε ελληνικό κράτος (οι λεγόμενοι αυτόχθονες) και άλλοι από τις οθωμανικές ελληνόφωνες περιοχές (οι λεγόμενοι πάροικοι ή φερτικοί). Οι αυτόχθονες έχουν τα δικαιώματα του Έλληνα πολίτη, οι άλλοι, όμως, παραμένουν για χρόνια χωρίς δικαιώματα. Με εξαίρεση όσους μπορούν να τα εξαγοράσουν.
Στη συνέχεια Ιταλοί καρμπονάροι κυνηγημένοι από την πατρίδα τους μαζί με Ιταλούς τεχνίτες για τα νέα έργα του λιμανιού και αργότερα τού σιδηροδρόμου δημιουργούν την ακμαία Ιταλική παροικία. Η εισροή συνεχίστηκε με τους 7.000 πρόσφυγες της Μικρασιατικής καταστροφής (δεκαετία του 1920). Οι τρεις προσφυγικοί συνοικισμοί αύξησαν τον πληθυσμό της πόλης από τις 35.000 σε πάνω από 40.000.
Εβδομήντα χρόνια μετά φτάνουν τα νέα προσφυγικά ρεύματα των «αθλίων». Ξεκίνησαν με τους Κούρδους πρόσφυγες και συνεχίστηκαν με Αφγανούς, Μπαγκλαντεσιανούς, Παλαιστίνιους. Στήνουν τον καταυλισμό τους δίπλα στο χείμαρρο Μείλιχο. Για δέκα χρόνια (1999-2009) η πόλη διχάζεται ανάμεσα σε αλληλέγγυους και σε πολέμιους (με τον περιβόητο σύλλογό τους «Η Πόλις εάλω»). Και τα τελευταία χρόνια Σύριοι, Κασμιριανοί, Σουδανοί, Σομαλοί…. δίνουν ζωή στα εγκαταλειμμένα εργοστάσια γύρω από το λιμάνι. Για άλλους καλοδεχούμενοι με αλληλεγγύη και για άλλους ενοχλητικοί και «βρωμιάρηδες».
Αλλά η Πάτρα, είπαμε, καταστατικά προορίζεται για πόλη εμπόρων, επιχειρηματιών και βιομηχάνων. Η πόλη τους ανήκει και αυτοί ενεργούν πράγματι με γενναιοδωρία. Αναλαμβάνουν μέσω της «φιλανθρωπίας» τη βασική κοινωνική και πολιτιστική υποδομή (Δημοτικό θέατρο, Πτωχοκομείο, Νοσοκομείο, Ορφανοτροφείο, κλπ). Στολίζουν την πόλη με πανέμορφα κτίρια και διαμορφώνουν την νεοκλασική Πάτρα από την οποία σήμερα μόνον ελάχιστα δείγματα έχουν απομείνει.
Στον Εθνικό διχασμό (κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου πολέμου) σύμφωνα με τα ιστορικά στοιχεία η πλειοψηφία της αστικής ελίτ τάσσεται με τον βασιλιά Κωνσταντίνο. Τον Βενιζέλο υποστηρίζουν ελάχιστοι, μεταξύ των οποίων ο Π. Σκαγιόπουλος και ο γιατρός Χρ. Κορύλλος.
Το απόγευμα της 15ης Δεκεμβρίου 1916 γίνεται και στην Πάτρα το ανάθεμα κατά του Βενιζέλου, δηλαδή ο συμβολικός λιθοβολισμός του.
Οι «επίστρατοι» με τα χωνιά, οι οπλισμένοι χωροφύλακες, οι παπάδες με κηρύγματα και αφορισμούς εξαγριώνουν τον κόσμο. Οι καμπάνες των εκκλησιών χτυπούν ασταμάτητα.
Ο δήμαρχος, το δημοτικό συμβούλιο, οι αρχές της πόλης με επικεφαλής το δεσπότη Αντώνιο συγκεντρώνονται στο κάτω μέρος της πλατείας Ομονοίας, μπροστά από το δρόμο της Ηλείας. Εκεί έχει ανοιχτεί ένας τεράστιος λάκκος. Στο τέλος της τελετής υψώνεται ένας τύμβος (ντροπής) από πέτρες. Τέτοιες τελετές έγιναν στην Αθήνα (πεδίον Άρεως) και στις περισσότερες πόλεις.
Στα χρόνια της Γερμανικής κατοχής (1940-1944) είναι γνωστό πως πολλά μέλη της αστικής ελίτ της πόλης δεν δίστασαν να γίνουν «συνεργάτες». Κάποιοι και μαυραγορίτες. Γενικά συμπεριφέρθηκαν ως «δοσίλογοι». Ταυτόχρονα εκατοντάδες είναι οι πατριώτες που συλλαμβάνονται μαζικά (γνωστό το μπλόκο των Προσφυγικών) και φυλακίζονται στα στρατό-πεδα Λυμπερόπουλου, Αρόης, στις φυλακές Μαργαρίτη και αλλού. Πολλοί από αυτούς εκτελούνται στους γνωστούς τόπους εκτέλεσης, στη θέση Σκοποβολή, πάνω από τη Μονή Γηροκομείου, στο κτήμα Μουντούχλου (στο σημερινό ΚΕΤΧ), αλλά και με δημόσιους απαγχονισμούς όπως αυτοί στην πλατεία Ψηλαλώνια.
Παρά τη δύναμη των ταγματασφαλιτών που έδρευε και έλεγχε την Πάτρα (υπό τη διοίκηση του Ν. Κουρκουλάκου), η απελευθέρωση της πόλης έγινε αναίμακτα. Χωρίς συγκρούσεις ανάμεσα στο ΕΑΜ – ΕΛΑΣ από τη μια και στους Γερμανούς – ταγματασφαλίτες από την άλλη, όπως, π.χ., στον γειτονικό Πύργο.
Το ξημέρωμα της 4ης Οκτώβρη 1944, οι καμπάνες αναγγέλλουν την ελευθερία και τη λύτρωση από το ναζιστικό ζυγό. Το 12ο Σύνταγμα του ΕΛΑΣ προελαύνει και οι κάτοικοι υποδέχονται με λουλούδια τους απελευθερωτές.
Αλλά μετά τα Δεκεμβριανά ξεσπάει και στην Πάτρα ο εμφύλιος.
Πρώτα θύματα της εμφύλιας μισαλλοδοξίας οι Πατρινοϊταλοί. Η δεξιά όταν η κοινωνία φωνάζει δικαιοσύνη και τιμωρία στους συνερ-γάτες, δείχνει με το δάκτυλο τα εξιλαστήρια θύματα: τους Πατρινοϊταλούς. Περίπου 3.000 «καταδικάστηκαν» με διοικητικό τρόπο σε απέλαση και η περιουσία τους δημεύτηκε. Πολλοί Πατρινοί δείχνοντας το σκληρό πρόσωπο της πόλης κατεβαίνουν στο λιμάνι να απολαύσουν το θλιβερό θέαμα και στην καλύτερη περίπτωση να τους αποχαιρετίσουν.
Θύματα της μισαλλοδοξίας και τα μέλη της Ν.Ε. του ΕΑΜ που κατηγορούνται για …. δοσιλογισμό. Ναι, με τον νόμο περί δοσιλόγων που το ίδιο το ΕΑΜ είχε επιβάλει στην κυβέρνηση εθνικής ενότητας. Κατηγορούνται επειδή το ΕΛΑΣ διάλυσε μια ένοπλη ομάδα στο Άνω Καστρίτσι που κρατούσε αναίτια όμηρο το διακεκριμένο μέλος της Ν.Ε. Γιάννη Σκαλτσά. Εκτός του Σκαλτσά, στο εδώλιο κάθονται γνωστά ονόματα της αντίστασης όπως ο Θρασύβουλος Κωνσταντίνου, ο Δημήτριος Μίχου (γέρο Μίχος της Αντίστασης), ο Βλάσης Ανδρικό-πουλος, ο Νίκος Πολυκράτης (Νικήτας), ο Ιωάννης Κατσικόπουλος, κ.ά. Οι περισσότεροι καταδικάστηκαν σε πολύχρονη φυλάκιση.
Οι ίδιοι έμποροι είναι αυτοί που στα τέλη τη δεκαετίας του 1960 (χρόνια της εφτάχρονης δικτατορίας) με την καθιέρωση υψηλών συντελεστών δόμησης κατεδάφισαν την πανέμορφη Νεοκλασική πόλη που είχαν κτίσει οι πρόγονοί τους. Ο λόγος απλός: για να κάνουν επιχειρήσεις με το σύστημα της αντιπαροχής. (Την ίδια ακριβώς εποχή το ιστορικό κέντρο του Ναυπλίου κηρυσσόταν διατηρητέο.)
Να μην ξεχνάμε και την Πάτρα φοιτητούπολη. Που το 1973 έβαλε την πόλη στο χάρτη του αντιδικτατορικού φοιτητικού κινήματος με το δικό της Πολυτεχνείο. Ένα κίνημα που και στον καιρό των lockdown συνεχίζει να μας προσφέρει τη ζωντάνια του.
Στις μέρες μας η Πάτρα καταγράφεται και σαν πόλη των δημοκρατικών αγώνων. Προπύργιο του ΠΑΣΟΚ τη δεκαετία του ’80 και του ’90. Αλλά και του ΣΥΡΙΖΑ, που τα τελευταία χρόνια σε όλες τις εκλογικές αναμετρήσεις (2015 και 2019) αναδεικνύεται πρώτο κόμμα.
Συμπληρώθηκαν 193 χρόνια από την απελευθέρωση της Πάτρας. Η πόλη, θέατρο κοινωνικών και ταξικών αντιθέσεων συνεχίζει την πορεία της. Μια πορεία ενδιαφέρουσα και αντιφατική, που, όμως, μόνον ως διαδοχικές σκηνές μπορούμε να αποτυπώσουμε και να μελετήσουμε.

Advertisement

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: